Emaille op gietijzer en emaille op staal

jan 25, 2018 by

Anders dan anders: emaille op gietijzer en emaille op staal

Inleiding
Door mijn werk bij de Hoogovens, nu bekend onder de naam Corus, is mijn interesse ontstaan in kunst uit gietijzer en staal. Omdat het bedrijf ook staal levert aan bedrijven die geemailleerde producten fabriceren, is emailleren een belangrijk begrip binnen die interesse geworden. Er waren immers in de 19e eeuw al veel ijzergieterijen, die het emailleren toepasten voor onder andere kachels, fornuizen en pannen. In geringe mate maakten ze tevens mooie kunstvoorwerpen die zich leenden voor emailleren.
In de 20ste eeuw is veelal het gietijzer vervangen door plaatstaal en zien we bovengenoemde producten maken uit staal. Het emailleren ervan is gebleven. Gietijzer laat zich zeer goed emailleren. Plaatstaal vergt echter meer aandacht. Er moeten bepaalde elementen in zijn opgenomen wil het emailleerproces goed verlopen. Maar dat bleek snel mogelijk en de mogelijkheden blijken onbeperkt. Kwaliteiten als Vitrostaal en tegenwoordig Ymvit vinden gretig aftrek.

Peter Lipp - enamellers VNE

Enkele voorwerpen van de hand van Peter Lipp, bij Buderus gegoten: vier stadswapenschalen, een sigarettendoos en eenvijfdelige bureauset. (Collectie Rob Meijer)

Peter Lipp (1902-1975)
Hij, Peter Lipp, werd in Duitsland als modelleur en beeldhouwer de bedrijfsleider van de ijzergieterij Gleiwitz in 1924, waar hij onder anderen de beelden maakte van een ijzergieter en de badende dame. Verder kwamen indrukwekkende plaketten en medailles van zijn hand. In 1947 veranderde hij van werkplek: hij ging naar de inmiddels opgerichte kunstgieterij van Buderus in Hirzenhain, Hessen. In de catalogus, gedateerd 1953, staan veel kunstvoorwerpen van zijn hand. Een deel daarvan voorzien van emaille of zelfs van “Zellenemail”, cloisonné! Normaal gesproken worden bij cloisonné de dammetjes van de cellen op het voorwerp gesoldeerd, bij het gietijzer werden deze meteen meegegoten. Zeer dunwandig en daarom zeer fraai. Een gereed gekomen gietstukje werd eerst vlak geslepen voordat het te smelten emaille werd aangebracht. Door het vervolgens opnieuw verhitten kreeg het gietijzer een mooie, zwarte finish, die goed contrasteerde met de heldere kleuren van het emaille.

Richard Braun - enamellers VNE

Een klok, een grote en een kleine schaal, een vaas, een lotingsstuk Schaaktoernooi en vier jubileumschaaltjes van Richard Braun. Collectie Stichting Industrieel Erfgoed Hoogovens

Richard Braun (1922-1988)
De in Loenersloot woonachtige edelsmid Richard Braun maakte, naast geëmailleerde sieraden, medio 1966 enkele kunstwerken door op staalplaat, met emaille, abstracte motieven aan te brengen. Hij vroeg zich in die tijd af, waar dit staal vandaan zou komen.
De groothandel informeerde hem hierover: Hoogovens IJmuiden.
Naast artistiek inzicht zag hij ook wel wat in zaken doen. Terug naar de bron dus. Er vonden gesprekken plaats tussen hem en de afdeling Public Relations. In augustus 1967 viel de beslissing: het bedrijf bestelde voor het 50-jarig jubileum in september 1968 geëmailleerde bonbonsschaaltjes. Voor iedere werknemer en gepensioneerde één! Was er eerst sprake van 18.000 schaaltjes, het werden er uiteindelijk 25.000. Enigszins ovaal van vorm, 20x14 cm, uit warmgewalst Vitrostaal, 1 mm dik. Hij liet zich inspireren door het bedrijf en koos voor zo’n 85 verschillende tekeningen met 9 verschillende hoofdkleuren als achtergrond. Een aantal zelfde ontwerpen maakte hij met verschillende achtergrondkleur, waardoor wij er nu 154 verschillende kennen. De tekeningen werden met behulp van sjablonen door zijn vrouw Carla op zolder aangebracht, de dagproductie ging met de lift omlaag en Richard voorzag ze vervolgens door scraffito van extra accenten, vlak voordat ze de oven ingingen.
Tevens kreeg hij medio september de opdracht van de Cementfabriek IJmuiden (CEMIJ) een kunstwerk te vervaardigen, dat als geschenk aan Hoogovens overhandigd is op 18 december! Het is geplaatst in het toen nieuwe Hoofdkantoor 2.
Vele jaren maakte hij uit hetzelfde materiaal schitterende grote schalen, kleine schalen, panelen en vazen. Hij mocht in de jaren 1968 en 1972 de lotingsstukken voor het Schaaktoernooi vervaardigen en in 1969 en 1973 prijzen voor het fanfare concours Klaroen in Heemskerk.
Door zijn verhuizing naar Woold bij Winterswijk zijn daar van zijn hand zeer veel deurknoppen aan winkeldeuren te vinden. Deze zijn overigens gemaakt van het meer gebruikelijke koper.

Rob Meijer
juli 2003

Meer Lezen

Recente Berichten

Share This

Emaille, Louis Tuinder

jan 23, 2018 by

(verslag van een lezing, gehouden in januari 1985 voor leden van de vereniging.)
Soorten emaille
Voor verschillende doeleinden en toepassingen worden verschillende soorten emaille gemaakt. Er is geen principieel verschil tussen de gewone industrie-emailles en de zg. kunstemailles. Verschillen liggen uitsluitend in soort en aantal toegevoegde grondstoffen. In alle gevallen gaat men uit van kwarts, kaoline, veldspaat en kalk. Deze vormen een kleurloos emaille. Toevoeging van metaaloxyden geeft de kleuren. (Er treedt bij deze toevoeging ook wat verlies van helderheid op.) Vroeger werden de transparante emailles allemaal gemaakt met loodzouten. Deze zijn nu verboden omdat ze gevaar opleveren voor de gezondheid. Dit is ook het geval met uraniumhoudende emailles. (Uranium oxyde geeft geel tot oranje kleuren.)
Tegenwoordig worden borax emailles gebruikt. Borax = natriumboraat. De kleuroxyden worden gelijk met de andere ingrediënten ingesmolten. Voor industrie-emailles wordt wat klei toegevoegd, als hulpmiddel bij het zwevend houden van de emaille-korrels in de containers. Hierbij ontstaat weer wat verlies van helderheid. Dit verlies is echter niet noemenswaard, want bij hoge temperatuur wordt ook klei helder, glasachtig. Dit gebeurt bij circa 1150 °C, een temperatuur die door de toevoeging van wat potas of soda weer wat omlaag wordt gebracht.

Kleuren van emailleDe volgende oxyden geven de volgende kleuren:

kobalt blauw
koper groen, turquoise
chroom groen
ijzer geel tot bruin
antimoon geel
titaan en tin wit (tinoxyde maakt al bij kleine toevoeging de kleuren ondoorzichtig.)
zilver geel
cadmium oranje
selenium rood
goud robijnrood (een dus dure emaille)
mangaan violet tot bruin

Staal emailleren
Voor het emailleren is gewoon plaatstaal niet bruikbaar. Dit bevat te veel koolstof. Deze koolstof veroorzaakt het ontstaan van blaasjes en gaatjes in het emaille. Wanneer we op staal willen werken hebben we daarom speciaal emailleerstaal nodig. Dit is aanmerkelijk goedkoper dan koper. Op het staal dient eerst een laag grondemaille te worden aangebracht. Dit bevat speciale hechtingsmiddelen, nl. cobalt, nikkel, koper. Grondemaille voor staal is altijd grijs-zwart van kleur. Over deze grondlaag zet men een lichte kleur (wit, crème, geel), waarna men op de gewone wijze verder kan werken. Alvorens het grondemaille aan te brengen moet het metaal worden ontvet, en vervolgens gebeitst. Dit kan gedaan worden m.b.v. zuren, maar beter met Sparex. Als Sparex oplossing wordt aangeraden: 50 gram in 400 mL water. Het staal moet verhit worden tot 500 à 550 °C. Als de kanten beginnen te verkleuren (blauwig) moet het staal in de sparex oplossing worden gelegd. De grondemaille moet 20 à 40 °C hoger worden ingebrand dan de normale werktemperatuur. Ze is pas goed als er geen flauw wit-grijze kleur meer te zien is, maar een echt transparant blauw-grijs. Bij een temperatuur van 820 – 840 °C duurt dit een kleine 5 minuten. Is het grondemaille niet goed “uitgebrand” dan zal later het emaille afspringen. Tegenwoordig is ook wel wit grondemaille voor staal te verkrijgen. Deze is echter nog in ontwikkeling en geeft vooralsnog moeilijkheden, vooral bij vaker branden (neiging tot afspringen). Staal van 0,6 mm dikte is zeer bruikbaar.

Spuiten
Voeg aan het mengsel van emaillepoeder en water ongeveer 5 – 7% gietklei toe, alsmede ongeveer œ% soda, potas of zout. Daarna zeven en met de verfspuit opbrengen. Spuiten moet men steeds doen in een goede afzuigkast!!

Craquelé emaille
dit verkrijgt men door wat kwartspoeder aan het emaille toe te voegen.

Zuurbestendigheid
niet alle emailles zijn zuurbestendig. Wil men de zuurbestendigheid van een emaille controleren, dan kan men dit doen door een druppel citroenzuur – 4% – op te brengen. Na een kwartier afspoelen. Indien het emaille niet zuurbestendig is, is het na deze behandeling mat geworden.

Louis Tuinder
Zie ook: Leerboek Eppens-van Veen

Meer Lezen

Recente Berichten

Share This

Scroll Up