Oorzaken van fouten en hoe deze te verhelpen
Zwarte stippen Een der meest voorkomende fouten in de email-laag is de vorming van zwarte stippen. Deze komen voor wanneer men met emailleren begint en nog te weinig inzicht heeft. Er kunnen verschillende oorzaken voor zijn en de meest voorkomende oorzaak is dat men een te dunne laag email heeft opgelegd. Het water waarmee het emailpoeder wordt vermengd neemt in het algemeen de kleur van het email aan. Heeft men dus een dunne laag email met daaroverheen een dikke laag water opgelegd, dan zal na het drogen slechts een zeer dunne laag glaskorrels op het metaal achterblijven. Brengt men deze laag tot uitsmelten dan is het onvermijdelijk dat er vorming van zwarte stippen optreedt. Zwarte stippen van dit karakter komen nooit voor bij een email-laag van gelijke dikte als het metaal. Een andere oorzaak van de vorming van zwarte stippen kan liggen in een te snelle verdamping van het water. Wanneer dit gaat koken, dus borrelt, zal het email door de ontstane belletjes opzij worden geduwd. Men ziet dan een zwarte punt die een kuiltje vormt in het email.VerhelpenHeeft men dekkende emailles gebruikt, dan is dit euvel op zeer eenvoudige wijze te verhelpen. Na afkoeling van het stuk en verwijdering van de oxydatiesnippers vult men de zwarte stippen op met droog emailpoeder, eventueel vastgehecht met tragacanthgom. Door dit droge poeder te laten uitsmelten en goed te laten gladvloeien bereikt men dat het oppervlak weer geheel gaaf zal worden. Bij het gebruik van transparante emailles is dit evenwel niet mogelijk. Hebben zich daar zwarte stippen gevormd dan moet men deze op de eerder omschreven wijze behandelen en van een motief voorzien in opglazuurverf, zodat de stippen niet meer zichtbaar zijn. Ook kunnen de stippen worden uitgeslepen, waarna het gehele stuk met email in dezelfde kleur wordt bedekt. Dit kan dan met natte email gebeuren. Bij plaatselijk emailleren zal men nooit van water gebruik mogen maken, omdat er dan kringen ontstaan om de nieuw ingevulde plek heen. Droog emailleren is dan noodzakelijk.

Scheuren in de email-laag In tegenstelling tot het optreden van zwarte stippen geeft het optreden van scheuren in de email-laag aan dat deze te dik is opgebracht. Dit komt vooral voor wanneer het email niet egaal genoeg verdeeld was en een plaatselijke opeenhoping te zien geeft. De transparante emailles hebben vaker last van dit euvel dan de meer elastische dekkende emailles. VerhelpenZijn de scheuren eenmaal ontstaan, dan zal men moeten trachten het gescheurde email-deel te verwijderen. Daartoe geeft men met een scherp voorwerp een felle tik op het gescheurde deel, waarna dit in de meeste gevallen zal loslaten. Daarbij ziet men altijd dat er een dunne laag email op het metaal achterblijft, een zeker bewijs dat het scheuren zijn oorzaak vond in een te ongelijkmatige email-laag. Na het verwijderen van het betreffende deel kan men in een dunnere laag overemailleren, waarmee het euvel is verholpen. Natuurlijk zal email ook scheuren gaan vertonen wanneer het ontvetten van het metaal niet zorgvuldig genoeg is gebeurd of wanneer het metaal met een te dikke oxydatielaag is bedekt. Scheuren kunnen eveneens worden veroorzaakt door een te grote spanning, die kan optreden bij grotere stukken die niet zijn voorzien van een contra-emaillering. Men ziet dan bij voorbeeld bij geŽmailleerde schaaltjes dat er scheuren vanaf de rand in de richting van het middelpunt lopen. Niet altijd zal men echter een stuk aan de achterzijde van email willen voorzien. In dat geval zal men het schaaltje onmiddellijk nadat het uit het vuur is genomen omgekeerd op een plaatje asbest zetten en het daarna bezwaren met een zwaar voorwerp, bij voorbeeld een baksteen. Om echter te voorkomen dat deze een te snelle afkoeling van het metaal veroorzaakt, dient men tussen de steen en het schaaltje een dunne plaat asbest te leggen. De steen mag pas na een zeer grondige afkoeling van het stuk worden verwijderd.

Ook kunnen scheuren in het email ontstaan wanneer een te snelle afkoeling plaatsvindt. Het oppervlak van de emaillaag krijgt dan een andere temperatuur dan het binnenste deel. Omdat het meer afgekoelde deel krimpt treden spanningen op die tot het scheuren van het email kunnen leiden. Ook tocht kan een te plotselinge afkoeling veroorzaken. Bij kleine stukken zal dit zelden tot emailfouten aanleiding geven, bij grotere stukken dient men daarmede terdege rekening te houden. Verder kan het gebruiken van te dun metaal scheuren veroorzaken.

Tenslotte kunnen scheuren in de email-laag veroorzaakt worden door een onjuiste samenstelling van het email. Het uitzettingscoŽfficiŽnt van het metaal en het email zijn in zoín geval onvoldoende aan elkaar aangepast. Dit kan in sommige gevallen leiden tot het geheel of gedeeltelijk loslaten van de email-laag. In het algemeen zal een dergelijke scheurvorming niet direct na het uitsmelten van het email optreden maar enkele weken tot enkele maanden daarna. Met reparatie van het betreffende stuk bereikt men niets, daar de aanvullende emailles weer van dezelfde kleur en dezelfde samenstelling zullen zijn. Wanneer men spreekt over een slechte kwaliteit email, wordt vrijwel altijd email bedoeld dat aan dit euvel lijdt. Spreekt men daarentegen van een goede kwaliteit email dan houdt dit in dat de samenstelling daarvan zodanig is dat het uitzettingscoŽfficiŽnt geheel is aangepast aan het metaal. Daarenboven moet een goed email een fraaie kleurontwikkeling te zien geven. In het algemeen is het bijzonder aan te raden een zeer goede kwaliteit email te kiezen. Het verbruik van email is zeer gering, zodat het prijsverschil per geemailleerd stuk berekend slechts enkele centen bedraagt. Het gebruik van een goede kwaliteit email kan zeer veel ergernis besparen.

Zwartgeblakerde randen Een veel voorkomend verschijnsel bij hen die eerst kort geleden met emailleren zijn begonnen is het optreden van zwarte randen. Dit kan verschillende oorzaken hebben. In de eerste plaats is een onjuiste wijze van aanbrengen mogelijk. Bedekt men bij voorbeeld een stuk metaal met email en begint men daarmede vanaf het midden, dan zal de oppervlaktespanning van het water de emaildeeltjes naar het midden trekken. Emailleert men daarentegen eerst langs de randen en daarna het midden, dan doet zich dit euvel niet voor. Het email dient met het penseel naar de randen te worden geduwd, zonder erover te vloeien, zodat daar een iets dikkere concentratie ontstaat.

Een andere mogelijkheid is dat het stuk oververhit werd. Wanneer het email aan een te grote verhitting wordt blootgesteld wordt het dun-vloeibaar, daarna gaat het kookverschijnselen vertonen, om vervolgens te verbranden. Dit proces begint aan de randen, van waaruit het zich over het gehele oppervlak kan uitstrekken. Men doet er derhalve goed aan voor oververhitting te waken en geen oven met een te hoog vermogen te gebruiken. Is men echter in het bezit van een oven die een te hoge temperatuur bereikt, dan kan men de verwarmingselementen laten vervangen door elementen met een geringer vermogen. Even een kleine waarschuwing voor handige, niet-technische vrouwen: het inkorten van een verwarmingselement maakt het vermogen groter. Dus andere elementen aanschaffen! Een derde mogelijkheid tot het optreden van zwarte randen komt voort uit een vaak herhaalde verhitting. Moet men een stuk een tweede keer verhitten en zijn de randen goed bedekt, dan zal in het algemeen dit euvel niet optreden. Moet echter voor het effect dat men wil bereiken een groter aantal keren worden verhit, dan zal men tussentijds de randen een extra laag email moeten geven. Wacht men daarmee te lang en hebben zich reeds zwarte randen gevormd, dan moet men deze met een carborundumvijl blank slijpen. Daarbij moet men er goed voor oppassen dat geen huidvet op het afgevijlde gedeelte kan komen. Na het blankvijlen kan men een nieuwe laag email aanbrengen, die, dikker aan de randen, naar het midden in niets uitloopt.

Kratervorming Soms komt een overigens gaaf stuk emailleerwerk uit de oven met een paar gaatjes in het emaille die het gehele stuk bederven. Een ander maal gaat dit zover dat het gehele oppervlak met een gestolde schuimlaag is overdekt. Zoals steeds het geval is kan ook dit verschillende oorzaken hebben. Daar is in de eerste plaats het vet. Dit kan vet zijn dat bij het stansen wordt gebruikt, het kan ook huidvet zijn. Wordt het email over onvoldoende of niet geheel ontvet metaal aangebracht, dan zal deze kratervorming optreden. Dit euvel doet zich vrijwel niet voor wanneer het email in natte toestand wordt opgelegd, omdat water van een vette onderlaag wegtrekt en men dus onmiddellijk kan zien dat deze vet is. Bij de poedertechniek ziet men dit niet. Het water, dat dus voorkůmt dat men gaat emailleren op een nog - of weer - vette onderlaag, kan echter zelf weer kratervorming veroorzaken.

Email dat in natte toestand wordt aangebracht moet grondig drogen alvorens tot smelten te worden gebracht. Dit drogen nu mag niet te snel gebeuren. In het algemeen zal men het met email bedekte stuk bij een warmtebron, vrijwel zeker de oven, laten drogen. Hiertegen is geen enkel bezwaar, mits men er voor zorg draagt dat het water waarmee het email is vermengd niet gaat koken. Iedereen kent de opstijgende bellen in kokend water. Daar zit een grote kracht achter. Veroorzaakt men dat het water in de natte email-laag gaat koken, dan zullen de opstijgende belletjes de emaildeeltjes opzij schuiven. De veroorzaakte soort kratervorming is van geheel andere aard dan bij een emaillering over vet. In het eerste geval hebben de gaatjes scherpe randen, in het laatste geval daarentegen zijn de randen afgerond. In tegenstelling tot de bovenomschreven kratervorming kan deze fout worden hersteld door de gaatjes met email te vullen en opnieuw te verhitten.

Een derde oorzaak waarbij men kratervorming ziet optreden is die waarbij men het koper door onderdompeling in zuur van de oxydatielaag heeft ontdaan. Is dit zuur niet voldoende verwijderd door wassen en borstelen, dan zal eveneens kratervorming kunnen optreden. Daarbij zal de hechting met het metaal eveneens onvoldoende blijken te zijn.

Donkere vlekken in transparante emailles Niet zelden zal het voorkomen dat zich onder een transparant email donkere vlekken schijnen te hebben gevormd. In de meeste gevallen is dit te wijten aan oxydatie van het koper. Het treedt vooral dan op wanneer de email-laag eigenlijk wat te dun is opgelegd. Men zorge dus voor een juiste dikte van het email bij de eerste verhitting. Dit klinkt vrij eenvoudig, maar wat te doen wanneer men verschillende lagen email over elkaar heen wil aanbrengen en de voorschriften luiden dat de totale laag email niet te dik mag zijn om afspringen te voorkomen? Een even eenvoudig antwoord luidt: afslijpen. Maar dit is wel bewerkelijk. Toch is het de enige manier om er zeker van te zijn dat zich geen oxydatievlekken gaan vertonen onder een transparante email-laag, tenzij men een dunne laag fondant als grondlaag legt. Deze fondant is over het algemeen fijner van korrel dan de gekleurde doorschijnende emailles mogen zijn. Daarom sluit een dunne laag daarvan de zuurstofinwerking reeds af. De deeltjes liggen zeer dicht tegen elkaar, vooral wanneer men het email in natte toestand opbrengt.
Bepaalde kleuren email, met name het robijnrood, gaan er door het gebruik van fondant beslist niet op vooruit. In zoín geval is het opleggen van een dikkere laag en daarna het afslijpen daarvan een dwingende noodzaak voor een egaal gekleurd oppervlak. Toch zal men vaak zien dat ook bij de goede dikte juist onder dit robijnrood zwartkleuring kan optreden. Deze zwartkleuring komt evenwel uit het email zelf voort en verdwijnt volkomen bij een tweede verhitting.

Wolkeffecten in transparant email Een veelvuldig voorkomend verschijnsel bij de transparante emailles is de vorming van wolken. Deze zijn niet transparant en kunnen, indien niet gewenst, niet meer verwijderd worden. Deze wolkvorming ontstaat wanneer de voorbewerking van het email onvoldoende geweest is. Transparante emailles, waaraan men, wat doorzichtigheid betreft, de hoogste eisen wil stellen, moeten vůůr het gebruik worden uitgewassen. De wijze van uitwassen is in een vorig hoofdstuk beschreven, maar hier ten overvloede: het melkachtige water dat bij het uitwassen ontstaat moet afgegoten worden. Het uitwassen herhaalt men tot het water helder blijft. Dit nu moet bij elk hernieuwd gebruik van hetzelfde email herhaald worden.

Vers gemalen email, dat rechtstreeks afkomstig is van de leverancier, behoeft niet te worden uitgewassen voor het gebruik. Is de omzet van een leverancier evenwel gering en blijft het email lange tijd bewaard dan moet het eveneens worden uitgewassen. De laatste wasbeurt moet altijd met gedistilleerd water gebeuren. Hard en dus kalkhoudend leidingwater kan na het indrogen een rest email geheel onbruikbaar maken. Deze voelt dan klonterig aan. Legt men dergelijk email op het koper, dan is van gladvloeien geen sprake. Emailpoeder moet in goed gesloten pakjes worden bewaard. Het trekt vocht aan, hetgeen de kwaliteit nadelig kan beÔnvloeden. Dit geldt zowel voor de transparante als voor de dekkende emailles. Is het email door onvoorziene omstandigheden toch vochtig geworden en klont het ietwat aan elkaar, dan zal men deze door uitwassing met gedistilleerd water weer bruikbaar kunnen maken. Een andere troebeling van het email kan afkomstig zijn van de gebruikte tragacanthgom. Is deze onvoldoende opgelost, en komen er gomdeeltjes onder de email-laag, dan zal men eveneens troebeling van het email kunnen verwachten. Dit gebeurt ook wanneer de gomlaag niet voldoende werd gedroogd.

Oxydatiesnippers in het email Vaak wordt de klacht gehoord dat men oxydatiesnippers terecht ziet komen op een geemailleerd stuk dat volkomen gaaf uit de oven kwam, en dat deze snippers niet meer te verwijderen zijn. Wanneer een geemailleerd stuk uit de oven wordt genomen en er heeft tevoren geen contra-emaillering plaats gevonden dan zal de oxydatielaag aan de achterzijde door het grote temperatuurverschil loslaten en rondspringen. De email-laag kan dan nog vloeibaar zijn en de daarop terechtkomende oxydatiesnippers zullen door de taaie emailmassa worden vastgehouden.

Wat gebeurt er nu eigenlijk precies, zal men zich afvragen en hoe komt het dat dit euvel nu en dan optreedt maar niet altijd. Metaal is zeer warmtegeleidend en email is dat niet. Daarin zit meteen de oplossing van het probleem. Kan men er voor zorgdragen dat het metaal niet eerder afkoelt dan de glaslaag, dan zal geen voortijdig loslaten van de oxydatielaag kunnen voorkomen. Laat men derhalve het geemailleerde stuk op het nog hete roestvrij stalen treefje afkoelen, dan zal tegen de tijd dat de oxydatiesnippers rondvliegen het glas geheel gestold en hechting niet meer mogelijk zijn. Toch blijkt soms dat ondanks deze maatregelen nog oxydatiesnippers in het email voorkomen, die echter dieper liggen. Ook dit euvel wordt veroorzaakt door de rondspringende oxydatiesnippers, die dan niet terechtkomen op het geemailleerde stuk maar in het openstaande potje email. Er kan niet genoeg de nadruk op worden gelegd dat potjes email direct na het gebruik gesloten dienen te worden om verontreiniging van welke aard ook, te voorkomen. Ook de vezels van staalwol laten sporen na in het email. Deze metaalvezels branden niet weg en zien er uit als haartjes. De kwaliteit van het email gaat hand in hand met de mate van zindelijkheid die betracht wordt. Bezoekt men het atelier van een goed emailleur, dan is het eerste dat opvalt de grote ordelijkheid en zindelijkheid

Samentrekken van het email Plaatselijke ontglazingen komen het meest voor bij contra-emaillering. De oorzaak daarvan is dat het email te dik werd opgelegd en met de geemailleerde zijde naar onder werd verhit. Ook wanneer men voldoende tragacanthgom gebruikt als hechting op het metaal, zal blijken dat deze het eigen gewicht van het email niet kan houden. Daarom mag een contra-email nooit te dik worden opgelegd. Is contra-email echter met de geemailleerde zijde naar boven verhit en tot smelten gebracht, dan zal deze bij een verdere emaillering, waarbij het contra-email naar onder is gericht, nooit ontglazingen te zien geven.

Loslaten van de gehele email-laag Loslaten van de gehele email-laag komt slechts dan voor wanneer men emailleert op een onderlaag van metaal die niet voor emaillering geschikt is. Messing, in het algemeen geel koper genoemd, is geheel ongeschikt om geŽmailleerd te worden, evenals bepaalde soorten alpaca. Een en ander is in hoge mate afhankelijk van het percentage zink dat in de legering werd gebruikt. Tombak, bestaande uit rood koper met een zinkpercentage van minder dan 2%, is nog juist bruikbaar. Nikkel- en nikkellegeringen zijn niet bruikbaar om te worden geŽmailleerd. Tenslotte dient nog platina genoemd te worden als een metaal waarop men niet kan emailleren.

Krassen in de email-laag Wanneer tijdens het afwerken van een geŽmailleerd stuk de vijl uitschiet ontstaan er krassen in de email-laag. Ook kan een reeds gebruikt stuk krassen vertonen. Door het email dan nogmaals in de oven te leggen en te verhitten verdwijnen deze krassen volkomen.