Emailleren op een ondergrond van ijzer Het emailleren van ijzer werd tot dusverre slechts toegepast in de industrie. Zo mogelijk is hier de begripsverwarring tussen email en lak nog groter dan bij de geemailleerde sieraden het geval is. Fabrikanten van wasmachines, koelkasten, fornuizen en dergelijke, noemen soms hun produkten die met lak zijn bedekt, geŽmailleerd. Dit is niet bedoeld om het publiek te misleiden. Integendeel, in verscheidene talen wordt lak email genoemd, zoals dat ook steeds meer het geval wordt in Nederland. Daarbij komt dat deze lakken meestal gemoffeld worden, hetgeen inhoudt dat zij warm worden gehard. Het lakproces begint daardoor overeen te komen met emailleren, hoewel het met echt emailleren niets te maken heeft. In Amerika is men, om aan de verwarring een einde te maken, echt email Ďporcelain enamelí gaan noemen. De reputatie die de industrie-emailles hebben is, zeer ten onrechte, niet goed. Velen hebben nog de vroegere emailles in hun herinnering, meestal die op pannen. Deze konden slecht tegen stoten; vooral aan de randen liet het email dan los. Zoín reputatie is slechts zeer moeilijk en uiterst langzaam te veranderen. De moderne emailles bezitten een bijna ongeloofwaardige stootvastheid en rekbaarbeid. Proeven laten zien dat van een geheel vlakke geŽmailleerde plaat, waarin een holte wordt geforceerd met een doorsnede zo groot als een rijksdaalder, het email pas loslaat wanneer een diepte van circa 1 cm wordt bereikt.

Daarom verdient email veel meer dan thans het geval is te worden toegepast. Het verkleurt niet in de loop der jaren, het neernt geen reuk aan, hetgeen vooral bij koelkasten van groot belang is, het absorbeert geen vuil en beschadiging is nauwelijks mogelijk. Nieuw is het gebruik van bijouterie-email op een ijzeren ondergrond. Voor het emailleren van ijzer moet men uiteraard gebruik maken van ijzer-email. Dat wil zeggen dat email gebruikt moet worden dat is aangepast aan het uitzettingscoŽfficiŽnt van ijzer. De bijouterie-emailles bezitten een uitzettingscoŽfficiŽnt dat is aangepast aan koper en de edele metalen, maar niet aan ijzer. Men is er thans evenwel in geslaagd een ijzerfondant samen te stellen die vermengd is met een hechtmiddel en die het verschil in uitzettingscoŽfficiŽnt tussen het ijzer en het email voor koper overbrugt. Een en ander zal een grote ornwenteling op het gebied van het emailleren te zien geven, want bij de huidige zeer hoge prijzen van rood koper komt men bij gebruikmaking van ijzer als grondmateriaal op een besparing van meer dan 80%. Dit betekent dat men een andere toepassing kan geven aan dit werk, dat men wandtableaus, emailmozaÔeken en dergelijke kan vervaardigen zonder grote matenaalkosten. Dit is vooral voor scholen van groot belang. IJzerfondant is eveneens zeer laag in prijs. Bovendien kan men volstaan met een dunnere laag bijouterie-email.

Menigeen zal zich afvragen waarom men over ijzerfondant geen ijzeremail mag aanbrengen. Dit is iets dat uiteraard zeer goed mogelijk is. Alleen hebben de ijzer-emailles een andere functie en zijn derhalve niet zo briljant van kleur als de emailles voor koper en edele metalen. Men dient speciaal emailleer-ijzer te gebruiken, dat volkomen koolstofvrij is. Dit wordt voornamelijk in Amerika vervaardigd. Op gewoon plaatijzer kan men niet emailleren. Men verkrijgt dan kratereffecten tengevolge van de tijdens de verhitting ontwijkende gassen. Deze kunnen in sommige gevallen wel attractief zijn, maar dit email is zeer kwetsbaar en al spoedig laten dan gedeelten van de email-laag los. IJzerfondant is donkergrijs van kleur, zodat daaroverheen slechts ondoorzichtige emailles gebruikt kunnen worden. Wil men evenwel doorschijnende emailles gebruiken, dan dient men over de grondlaag nog een deklaag van een lichte tint aan te brengen. Natuurlijk worden de kleuren minder diep-transparant dan wanneer de glans van het metaal doorbreekt. Dat is ook niet nodig, dit is eenvoudig een andere wijze van emailleren met andere mogelijkheden. Het grote probleem van het emailleren van ijzer was tot dusverre steeds dat ijzer afgebeitst moest worden in zwavelzuur. Dit is een gevaarlijke stof, die giftige dampen geeft, de kleding aantast en bovendien op de huid kan inbranden. Men kan evenwel dit zwavelzuur vervangen door azijnzuur met keukenzout. Daartoe verdunt men ongeveer 100 cc azijnzuur (niet te verwarren met azijn) met een gelijke hoeveelheid water. Daaraan voegt men een grote dessertlepel keukenzout toe. Na het schuren en gloeien tot een allereerste begin van oxydatie ontstaat, legt men het ijzer in de azijnzuuroplossing, roert even been en weer en neernt het stuk metaal uit de oplossing, waarna men er alle druppels van afschudt. Dit laatste moet zeer zorgvuldig gebeuren orndat het ijzer nat in de oven moet worden gelegd en nogmaals moet worden verhit. Wanneer echter water gaat rondspatten en in de elementen komt kan dit door de geleiding die ontstaat gevaarlijk zijn. Het ijzer behoeft niet langer te worden verhit dan tot het keukenzout in witte vlokken op het metaal staat. Daarna wordt het heet in een bakje koud water gelegd waarin een theelepel soda is opgelost en afgedroogd, waarna met emailleren kan worden begonnen. Een volkomen nieuw afbeitsmiddel dat een eenvoudiger werkwijze toelaat is eveneens afkomstig uit Amerika. Het is geheel gifvrij, werkt veel intensiever dan azijnzuur, het is reukloos en brand niet op huid of kleding in. Het is onontvlambaar en niet-explosief. Men onderscheidt twee soorten, Sparex no. 1 voor het afbeitsen van ijzer en staal, Sparex no. 2 voor het afbeitsen van rood koper, edele metalen en dur-aluminium. Het middel wordt geÔmporteerd door het Keramisch Instituut Haarlem (noot anno 2002: bestaat niet meer). De prijs ligt lager dan die van azijnzuur. Sparex kan langdurig worden gebruikt. Wel moet men er voor zorgdragen dat niet te veel water uit de oplossing verdampt, orndat anders een te sterke zuurconcentratie ontstaat Af en toe filtreren door een koffiefilterzakje is wel aan te bevelen.

De voorbehandeling van het emailleerijzer, waarvan ook stansvormen verkrijgbaar zijn, is als volgt:

Wil men doorzichtige emailles gebruiken, dan zal men een laagje dek-email over de fondantlaag moeten aanbrengen. Dit moet over de gedeeltelijk uitgesmolten laag worden aangebracht en eveneens gedeeltelijk worden uitgesmolten. Daarna kan men transparant email opleggen. Daar reeds een email-laag op het ijzer is aangebracht kan men met een dunnere laag bijouterie-email volstaan dan men gewoonlijk nodig heeft. Wil men email cloisonnť op een ondergrond van ijzer aanbrengen, dan kan men het geplette draad direct in de fondantlaag leggen.

Emailleerijzer is zeer goed bewerkbaar. Het kan door middel van een zaagbeugel, waarin men een ijzerzaagje spant, worden uitgezaagd. Grote stukken moet men contra-emailleren. Daartoe gebruikt men een ijzerfondantlaag, die echter dikker wordt aangebracht dan normaal het geval is. Wanneer men niet wil contra-emailleren, hetgeen voor kleinere stukken niet noodzakelijk is, verdient het aanbeveling het niet geŽmailleerde deel van het ijzer in te wrijven met wat olie. Dit geeft een wat matte glans aan het zwart geworden metaal en voorkomt roesten. Wanneer men de olielaag met een schoon doekje grondig afwrijft zal het metaal niet vettig aanvoelen en geen viekken op de kleding geven. Wil men ijzer solderen dan is het noodzakelijk de oxydatielaag van de betreffende plaats te verwijderen. Deze zwarte oxydatielaag zit veel sterker aan het metaal gehecht dan het geval is bij koper. Lukt het niet om met grof schuurpapier het blanke metaal te voorschijn te halen, dan krast men met een hard metalen voorwerp in de oxydatielaag, die dan bros blijkt en loslaat. Op de oxydatielaag gaat het uitsmeltende soldeersel heen en weer rollen zonder zich te hechten

Samenvatting werkwijze van ijzer≠emailleren